Ik houd er een paar duizend per jaar vast. Speelkaarten zijn mijn gereedschap, en dat is precies waarom de geschiedenis ervan mij interesseert: bijna alles wat een kaartspel vandaag is, is ooit ontstaan uit iets praktisch. De vorm, het formaat, de vier kleuren, zelfs het gladde oppervlak. Niets daarvan is toeval.
Waar ze vandaan komen
De meest gangbare theorie legt het begin in China, rond de negende eeuw. Papier bestond daar al lang en werd ook als geld gebruikt, en de vroegste kaarten lijken daar rechtstreeks van af te stammen: langwerpige stroken met waardes erop. Er zijn onderzoekers die het anders zien, en veel van wat er over die eerste eeuwen geschreven wordt is reconstructie. Dat mag gezegd worden.
Via het Midden-Oosten kwamen ze in de veertiende eeuw in Europa terecht. De Mammelukken speelden met een spel van vier reeksen: bekers, munten, zwaarden en polostokken. Wie daar de latere harten, ruiten, schoppen en klaveren in herkent, zit er niet ver naast.
Hoe Europa er zijn eigen spel van maakte
Elk land paste de reeksen aan wat het kende. Italië en Spanje hielden het dicht bij het origineel met bekers en zwaarden. Duitsland ging naar eikels, bladeren, harten en bellen. Frankrijk vereenvoudigde het tot de vier vormen die wij nu gebruiken, en dat had een heel praktische reden: harten, ruiten, schoppen en klaveren zijn in twee kleuren te drukken met simpele sjablonen. Goedkoper drukken betekende meer spellen, en zo werd het Franse systeem het systeem dat de wereld overnam.
De polostok verdween trouwens onderweg. In Europa kende bijna niemand dat spel, dus werd het een knuppel en uiteindelijk klaveren.
Waarom goochelaars juist met kaarten werken
Dit is het stuk dat je in de meeste overzichten niet vindt, en het is waar ik iets over kan zeggen.
Een kaartspel is voor een goochelaar bijna het perfecte voorwerp. Iedereen kent het, dus je hoeft niets uit te leggen. Niemand vindt het verdacht, want het ligt bij mensen thuis in de kast. Het is klein genoeg om in een zak te passen en groot genoeg om vanaf een meter te zien. En er zitten tweeënvijftig verschillende dingen in één pakje, wat betekent dat je met één voorwerp honderden verschillende effecten kan bouwen.
Daar komt iets bij dat zelden benoemd wordt: kaarten zijn oneindig deelbaar. Een gast mag schudden, kiezen, tekenen, in zijn zak steken. Bij bijna geen ander rekwisiet kan je dat laten gebeuren zonder dat het uit elkaar valt. Dat is de reden dat close-up magie aan tafel zo vaak met kaarten werkt: het gebeurt in de handen van de mensen zelf, en dat kan met een kaartspel zonder dat je iets moet uitleggen.
Wat een modern spel eigenlijk is
Een goede kaart is geen stuk karton. Het is meestal papier in lagen geperst, met een zwarte kern ertussen zodat je er niet doorheen kijkt als er licht op valt. Daaroverheen ligt een laklaag met een fijn reliëf, waardoor de kaarten over elkaar glijden in plaats van te plakken.
Dat reliëf slijt. Een spel dat een avond intensief gebruikt is, voelt de dag erna anders aan. Daarom gaat er bij mij zelden een spel twee weken mee, en dat is geen verspilling maar gereedschapsonderhoud.
De symboliek, en wat ervan klopt
Er doen mooie verhalen de ronde: de vier kleuren als de vier seizoenen, tweeënvijftig kaarten als de weken van het jaar, de dertien waardes als de maanmaanden. Tel je alle waardes op, dan kom je op 364, plus de joker precies 365.
Het klopt allemaal rekenkundig. Alleen is er geen enkel bewijs dat het zo bedoeld is. Het is een verband dat achteraf gelegd is, en het is aardig genoeg om te vertellen zolang je erbij zegt wat het is. Ik doe dat ook zo, want een goed verhaal wordt niet minder van de waarheid.
En nu
Digitale kaartspellen hebben het fysieke spel niet vervangen, wat vaak voorspeld werd. Er worden meer decks gemaakt dan ooit, veel ervan als ontwerpobject, en er is een verzamelmarkt ontstaan die twintig jaar geleden niet bestond.
Wat mij betreft heeft dat één simpele reden: een kaartspel op tafel doet iets wat een scherm niet doet. Het gaat rond, mensen raken het aan, en er kan iets mee gebeuren waarvan niemand begrijpt hoe het kon.
